جالبترين نكته در اين گفتگوى علمى دقيق ، مناقشهء ابو حيان با زمخشرى است كه وى را در سبكش به دام افكنده و به وى طعنه زده است و اظهار داشته كه وى در تفسيرش حرف جديدى ندارد و تنها از فرّاء نقل قول مىكند . از خلال آن نزاع علمى - تاريخى جالب ، تصويرى هم از نگرش نحويان به قاريان به ما ارائه مىشود . در بازگشت به گفتارمان دربارهء معيارهاى قرائت و تحوّل آن در خلال مراحل تاريخ قرآن ، بايسته است يادآور شويم كه شرطهاى سه گانهء قرائت صحيح در نظر ابن جزرى مد نظر نيست . اين سه شرط عبارتند از : « 1 - موافقت با قواعد عربى و لو به وجهى 2 - موافقت با يكى از مصاحف عثمانى و لو به احتمال 3 - صحت سند . « 1 » » . ولى بايد گفت كه اين تقسيم‌بندى امرى تازه نيست كه به وسيلهء متأخران ساخته شده باشد بلكه چنان كه ديديم ، از قديم مطرح بوده است . نهايتا مىتوان گفت كه چيزى جديد در اين سه شرط وجود ندارد مگر آنچه كه در دو شرط نخست با قيد ( « و لو به وجهى » و « و لو به احتمال » ) آمده است . امّا اصول كلى سه گانهء بالا در گذشته هم مورد اتفاق بوده و بدان عمل مىشده است ( 6 ) . ابن جزرى تأثير اين شرايط را به طور جمعى و فردى در قرائتها بررسى كرده است و يادآور شده كه وقتى اين شرايط با هم باشند ، قرائت متواتر يا صحيح است ، چه قرائت قاريان هفتگانه باشد و چه قرائت غير اينان ، و وقتى كه شرط اول و سوم ، بدون شرط هماهنگى با رسم الخط ، در قرائتى جمع گردند ، قرائت شاذ مىگردد وى با تمثيل به آنچه كه از ابو درداء و عمرو بن مسعود و ديگران آمده ، مىگويد : اين قرائت امروزه شاذ ناميده مىشود چون از رسم الخط مصحف اجماع شده خارج است ، هر چند كه سند آن صحيح باشد بنابر اين قرائت به آن جايز نيست چه در نماز و چه در غير نماز » « 2 » .

--> ( 1 ) ابن الجزرى ، النّشر ، ج 1 ، ص 9 . ( 2 ) شمس الدين محمد بن الجزرى ، منجد المقرئين و مرشد الطالبين ، صص 15 - 17 و نيز : شيخ احمد بن محمد بن عمر